یکشنبه دو هفته پیش، بعد از یک روز کاریِ نفسگیر، تازه رسیده بودم خانه که تلفنم زنگ خورد. عمهام از آن طرف خط با ذوق میگفت: «پسرم! امشب جشن تولد نوه ام هست، همه فامیل میان، تو هم بیا.» دلم میخواست بروم، اما نیم ساعت بعد باید یک گزارش مهم را تحویل میدادم و تازه شروعش هم نکرده بودم. گفتم: «عمه جان، نمیتونم، کار دارم». چند ساعت بعد، وقتی داشتم آخرین سطر گزارش را تایپ میکردم، بیاختیار به این فکر کردم که چندمین بار است که به خاطر «کار» یا «خستگی» یک دعوت را رد کردهام. نوشتههای قدیمیترین دوستم دیگر رنگ دوستی را از دست داده بودند و به «چطوری؟ خوبم؟»های تکراری تبدیل شده بودند. همان شب، گوشی را زمین گذاشتم و از خودم پرسیدم: مگر قرار است با همین گزارشها و رد کردنِ مهمانیها، به کدام موفقیت برسم؟
مهمانیهایی که از دست دادم، نه فقط یک بشقاب غذا
چند روز بعد، با خودم قرار گذاشتم یک ماه آنقدری که باید به روابطم برسم. اولش کار سختی بود؛ انگار تعادل را فقط در تقسیم وقتِ کار و استراحت میدیدم. اما کمکم فهمیدم ماجرا از این هم عمیقتر است. خواندم که سبک زندگی متعادل، آن مفهومی که خیلی شعارگونه از آن حرف میزنند، یعنی اینکه زمان و انرژی را جوری بین کار، خانواده، دوستان و خودمان تقسیم کنیم که هیچ کدام سهم دیگری را نخورد(۱). وقتی آدم به این تعادل میرسد، دیگر نه آن مهمانیها را از دست میدهد، نه آن درسخواندنهای آخر شب را. کیفیت رابطه با دیگران فقط به «بودن در کنارشان» خلاصه نمیشود؛ تعادل به من یاد داد با آرامش بیشتری پای اختلافات بنشینم و تصمیم نگیرم که مثلاً «حق با منه یا تو»(۲).
یک گزارش خوب در مقابل یک دلخوشی ماندگار
باورتان میشود همان آدمی که یک هفته پیش برای یک گزارش، جشن تولد را از دست داد، حالا یاد گرفته پروژههایش را طوری برنامهریزی کند که وقت ناهار با خواهرزادهاش را از دست ندهد؟ محققان میگویند مفهوم موفقیت فقط در کار و پول خلاصه نمیشود. تعادل یعنی اینکه در ابعاد مختلف زندگی از جمله کار، تحصیل، روابط، و حتی سلامت به یک موفقیت پایدار برسی(۳). مثلاً وقتی ساعت ۶ عصر در را میبندم و میروم باشگاه، مغزم از آن گزارشهای شبانه تشکر میکند. تحقیقات نشان داده آدمهایی که بین کار و بقیه ابعاد زندگیشان تعادل دارند، کمتر دچار اضطراب و فرسودگی شغلی میشوند و سلامت روانشان بهطور محسوسی بالاتر است(۴).
از باشگاه رفتن تا اعتماد به نفس
میپرسی این همه برنامهریزی چه فایدهای دارد؟ فایدهاش این است که وقتی موفق میشوم هم پروژهام را به موقع تحویل بدهم، هم به رابطهام برسم و هم بدوم بیرون، یک حس عجیبِ «من میتوانم» درونم سبز میشود. به این میگویند خودکارآمدی. هر بار که در روحم احساس تعادل میکنم، اعتماد به نفسم برای گام بعدی بیشتر میشود(۵). تعادل مثل آبزی شناست؛ وقتی دست و پایت را هماهنگ با هم حرکت میدهی، دیگر غرق نمیشوی و با لذت بیشتری سطح آب را میشکافی.
آن مدیر پروژهای که وسط هفته به خانهاش میرفت
یکی از همکاران قدیمیام، هیچوقت تعادل را نفهمید. همیشه آخرین نفری بود که دفتر را ترک میکرد. اما نه ارتقاء گرفت، نه رابطه خوبی با خانواده داشت. یک روز در جلسه رفوزه شد و بعد از آن بود که فهمیدیم جامعهشناسان چه میگویند: تعادل در زندگی به تو کمک میکند مهارتهای اجتماعیات را مثل گوش دادن فعال و همدلی، تقویت کنی(۶). کسی که فقط سر کار خودش است و به روابطش نمیرسد، در واقع دارد موفقیت اجتماعیاش را به خطر میاندازد. حالا من سعی میکنم وقت بگذارم برای یک کار خیر ساده، یا فقط گوشی را بردارم و ناهار را با یک رفیق شریک شوم. رضایت اجتماعیام بالا رفته و حتی در کار هم خوشنامتر شدهام.
آن پیرمرد قانعی که بستنی میفروخت
قصه قناعت و اعتدال، فقط مال کتابهای اخلاقی قدیم نیست. یادم میآید آن پیرمرد بستنیفروش توی میدان شهر، همیشه لبخند میزد و میگفت: «زیادهخواهی آدم را خسته میکنه، پسر!». فلسفه معنوی ما پر است از اشاره به اینکه اعتدال یعنی خط میانه افراط و تفریط(۷). قناعت یعنی با همان اندازهای که داری بساز و از حرص و طمع رها شو(۸). این حرف یعنی خلاصه شدن در یک چیز یا یک جنبه از زندگی نیست. یعنی آن قدر به خودت و بقیه ابعاد زندگیت بها بدهی که لذت موفقیت در همهشان را بچشی؛ نه اینکه با سرعت به یک قله برسی، اما موقع ایستادن در قله ببینی اصلاً کسی برای خوشحالی با تو نیست.
منابع
۱. آیر، لیندا و ریچارد. (۱۴۰۱). زندگی متعادل: ایجاد تعادل بین خود، خانواده و کار. ترجمه پرنیان فرخنژاد. تهران: نشر مون.
۲. کارنگی، دیل. (۱۳۹۵). آیین دوستیابی. ترجمه مهرداد نظری. تهران: انتشارات پیکان.
۳. ریچارد لوک. (۱۳۹۸). مدیریت زمان، ارتقای بهرهوری، اثربخشی شخصی و تعادل کار و زندگی. ترجمه مژگان آذرخش و دکتر فرید خوشالحان. تهران: انتشارات آییژ.
۴. موسویجد، محمد، قاسمی، افشین و یونسی، دلارام. (۱۳۹۳). بررسی تأثیر تعادل بین زندگی کاری و غیرکاری بر کیفیت زندگی. فصلنامه بیمارستان، دوره ۱۴، شماره ۱، صص ۸۵-۹۴.
۵. فیضآبادی، حوریه و یوسفینعمتی، سحر. (۱۳۹۸). تعادل کار و زندگی. تهران: انتشارات هورین.
۶. کاوی، استیون آر. (۱۳۸۴). هفت عادت مردمان مؤثر. ترجمه فروغ تالوصدیق. تهران: انتشارات پیکان.
۷. پایگاه اطلاعرسانی حوزه. (۱۳۹۷). «اعتدال در سبک زندگی اسلامی». برگرفته از پایگاه hawzah.net.
۸. موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل بیت علیهم السلام. (۱۳۹۴). «قناعت راه اعتدال». برگرفته از پایگاه ahlolbait.com.
