یک پیشنهاد کاری وسوسهانگیز گرفته بود. شرکتی که معلوم نبود منبع درآمدش دقیقاً چیست، اما سود بالایی وعده میداد. همکارانش گفتند: «سرمایهگذارا فقط به سود فکر میکنن، نه به زحمت مردم.» کتایون یک هفته تحقیق کرد. فهمید بخشی از درآمد آن شرکت از راه رباست و بخشی از پولشویی. قرارداد را امضا نکرد. دوستش به او گفت: «بیعقلی میکنی دیگه. کی به تو این همه پول میده؟» کتایون جواب داد: «کسی که به من آرامش بده.» دو سال بعد، آن شرکت ورشکست شد و بسیاری از سرمایهگذارانش ضرر کردند. کتایون اما، با وجدانی آرام، داشت برای خانوادهاش لالایی میخواند. آن شب در دلش گفت: «شکر که اون قرارداد رو امضا نکردم. این لالایی با پول حرام قاطی نشد.»
ثروت و دارایی بخش مهمی از زندگی ما هستند. پرسش اساسی این است: چگونه با ثروت خود رفتار کنیم که هم به آرامش روانی برسیم و هم رضایت درونی را جلب کنیم؟
نخستین گام، کسب و کار پاکیزه است. هر چیزی که از راه نامشروع به دست آید – ربا، رشوه، غش در معامله، کمفروشی، پولشویی – میتواند آرامش روانی را مختل کند. کسب پاکیزه تأثیر عمیقی بر روان دارد: احساس عزت نفس (چون میدانی به کسی ظلم نکردهای)، آرامش درون (نگران پیامدهای اخلاقی درآمد خود نیستی، شب راحت میخوابی)، و برکت در زندگی (مال حلال، هر چند کم باشد، گویی بیشتر از اندازهاش کار میکند) [۱۹].
دوم: قناعت، یعنی بسندگی و رضایت به آنچه روزی شده است. قناعت نه به معنای دست کشیدن از تلاش، بلکه به معنای رها شدن از اسارت حرص و طمع است. قناعت فواید روانشناختی متعددی دارد: رهایی از مقایسهٔ اجتماعی (آدم را از چرخهٔ معیوب «چرا او بیشتر دارد؟» خارج میکند)، کاهش اضطراب (حرص با ترس از دست دادن همراه است، قناعت چنین ترسی ندارد)، و افزایش لذت از زندگی [۲۰].
سوم: بخشش، نقطهٔ مقابل حرص و بخل و نشانهٔ سلامت روانی و معنوی است. نتایج پژوهشهای عصبشناسی نشان میدهد که بخشش به دیگران، مناطق مغزی مرتبط با شادی و پاداش را فعال میکند [۲۱]. پل زاک، عصبشناس اقتصادی، این پدیده را «هورمون بخشش» مینامد و نشان میدهد که عمل بخشش، سطح اکسیتوسین (هورمون محبت و اعتماد) را در بدن افزایش میدهد.
برای مدیریت ثروت بر اساس ارزشهای معنوی، میتوان اصول زیر را به کار بست:
برنامهریزی مالی آگاهانه: بدانید چقدر درآمد دارید، چقدر خرج میکنید و چقدر پسانداز. اما این برنامهریزی را با نیت «عبادت» و «خدمت» انجام دهید، نه صرفاً «انباشت».
پرداخت حقوق واجب: این فریضه هم جامعه را پالایش میکند و هم ثروت را پاکیزه. وقتی حق دیگران را میدهید، در واقع به خودتان میگویید: «این مال، فقط برای من نیست.»
انفاق مستمر، حتی با مبالغ کم: یک انفاق کوچک اما مداوم، روحیهٔ بخشش را در شما نهادینه میکند [۲۲].
پرهیز از اسراف و تبذیر: اسراف نعمت را از بین میبرد و برکت را کم میکند. مصرف آگاهانه به شما کمک میکند هم از منابع درست استفاده کنید و هم شکرگزار نعمت باشید [۲۳].
سرمایهگذاری اخلاقی: در کسب و کارهایی سرمایهگذاری کنید که اخلاقی هستند و به جامعه خدمت میکنند. از سرمایهگذاری در کارهایی که مبتنی بر ربا، کمفروشی، یا ظلم به کارگران هستند پرهیز کنید. ثروت در این نگاه، هدف نیست، وسیله است.
تمرین محوری این بخش: «فهرست نقیضها»
به جای این که بنویسید «با پولم چه کارهایی انجام دهم»، فهرستی از «پنج کاری که با پولم مطلقاً انجام نمیدهم، حتی اگر خیلی سودآور باشند» تهیه کنید. مثال:
۱. در کسب و کاری سرمایهگذاری نمیکنم که به محیط زیست آسیب بزند.
۲. از کسی که پولش از راه نامشروع به دست آمده، وام نمی گیرم.
۳. کالایی را به مشتری نمیفروشم که خودم کیفیت آن را نمیدانم.
۴. برای پسانداز بیشتر، حق کارگری را کم نمیکنم.
۵. خریدی نمیکنم که فقط برای نشان دادن به دیگران باشد و نفعی برای من یا کس دیگری نداشته باشد.
حالا به این پنج «نباید» نگاه کنید. آیا میتوانید از پشت آنها، «باید»های خود را دربارهٔ پول پیدا کنید؟
تمرین حسی: لمس پول با چشم بسته
اسکناسهای داخل کیف پولتان را بیرون بیاورید. چشمهایتان را ببندید. هر اسکناس را جداگانه لمس کنید. به بافت، اندازه، وزن آن توجه کنید. سپس از خود بپرسید: «اگر این پول میتوانست حرف بزند، از من چه سؤالی میپرسید؟» یک سؤال بنویسید و جواب دهید. مثلاً: «از کجا آمدی؟» جواب: «از یک ماه کار سخت.» یا «به چه کسی خدمت کردی؟» جواب: «به خانوادهام و به یک خیریه.» این تمرین به شما کمک میکند پول را از منظر «رابطه» ببینید، نه صرفاً «عدد».
برای آنهایی که عجله دارند:
سه اصل سریع برای مدیریت ثروت معنوی:
۱. درصدی از هر درآمد (حتی ۱٪) را بلافاصله برای کمک به دیگران کنار بگذار.
۲. قبل از هر خرید غیرضروری، ۲۴ ساعت صبر کن و بعد ببین آیا باز هم میخواهی.
۳. هر ماه یک بار، به حساب بانکیات نگاه کن و شکرگزار باش، نه برای عدد آن، برای خدمتی که میتوانی با آن انجام دهی.
برای عمیقشوندگان:
- مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۰ ق). بحارالانوار. جلد ۱۰۳. تهران: دارالکتب الاسلامیه. (کتاب التجاره، باب الحلال و الحرام)
- زاک، پل. (۱۳۹۷). اقتصاد معنویت: علم اعتماد و بخشش. ترجمهٔ فاطمه محمدی. انتشارات دانژه. (فصل ۴ و ۵)
- نهجالبلاغه، ترجمه شهیدی. (حکمتهای مرتبط با قناعت و اقتصاد)
سؤال باز این بخش:
حالا تو بگو: اگر تمام پولت را از دست بدهی، اما یک چیز از آن پول برایت بماند (مهارت، رابطه، تجربه، آرامش، درس زندگی)، دوست داری آن یک چیز چه باشد؟ و اگر الان بدانی که ده سال دیگر تمام پولت را از دست خواهی داد، امروز چه کار متفاوتی با پولت میکنی؟
