زنی بود که هیچ قاضی نمیتوانست حرفش را نشنود. صدا داشت، استدلال داشت، اعتمادبهنفس داشت. همکارانش میگفتند «خانم وکیل» و این عنوان را با احترام تلفظ میکردند. وقتی موکلش را در پرونده حضانت کودک نمایندگی میکرد، چنان شور و حرارتی داشت که انگار دارد برای جان فرزند خودش مبارزه میکند.
اما در خانه، کس دیگری بود. مادری که حاضر بود هر شب دو ساعت برای آرام کردن پسرش لالایی بخواند. همسری که نظرش را در مورد شام پنهان میکرد تا دل همسرش نشکند. دختری برای مادرش که هر جمعه به دیدارش میرفت و سکوت میکرد وقتی مادر درباره ازدواج مجددش قضاوت میکرد.
یک شب، دختر دوازده سالهاش، سارا، در حالی که لیلا مشغول چک کردن ایمیلهای کاری بود، از اتاقش بیرون آمد و گفت: «مامان، امروز در مدرسه مسابقه انشا بود. موضوعش این بود: «کسی که بیشتر از همه دوست دارم شبیهش بشوم.» به تو فکر کردم.»
لیلا، خودش هم نمیدانست کدام یک «واقعاً» اوست. وکیل لیلای دادگاه؟ مادر لیلای خانه؟ یا نسخه سومی که در خلوت شب، وقتی همه خواب بودند، به سقف خیره میشد و زمزمه میکرد «چه میشود اگر…»؟ آن شب، لیلا نخوابید. اما نه به خاطر کار، نه به خاطر نگرانی بچهها. به خاطر سؤالی که دخترش بیآنکه بداند در وجودش کاشته بود: «کی هستی وقتی هیچکس نگاهت نمیکند؟»
اگر ارزشهای بنیادین خود را نشناسیم، مانند کشتی بیلنگری خواهیم بود که هر بادی آن را به سمتی میراند. شکستهای پیاپی نیز میتوانند اعتماد به نفس ما را از بین ببرند و این تصور را ایجاد کنند که توانایی انجام هیچ کاری را نداریم. اما عمیقتر از هر دو، یک عامل دیگر است: فقدان خودآگاهی. خودآگاهی و پذیرش بیقید و شرط خود، شرط لازم برای رسیدن به «زندگی خوب» است [۱۱]. اگر از اعماق وجودمان، از خواستهها، ترسها، انگیزهها و الگوهای تکرارشونده رفتاریمان آگاه نباشیم، چگونه میتوانیم هویتی استوار و پایدار داشته باشیم؟
در این مسیر، نباید تنها باشیم. خانواده و دوستانی که ما را بدون قید و شرط دوست دارند – نه به خاطر موفقیتهایمان، نه به خاطر نقشی که بازی میکنیم – و بدون قضاوت در کنارمان حضور دارند، میتوانند سپری نیرومند در برابر دشواریها باشند. محیطهای کاری که به تفاوتهای فردی احترام میگذارند و به افراد اجازه میدهند خودِ واقعیشان را – در حد معقول – بروز دهند، بسیار ارزشمندند. همچنین، یافتن افرادی با علایق و دیدگاههای مشابه، حتی اگر تعدادشان کم باشد، حس تعلق را در ما تقویت کرده و از احساس تنهایی میکاهد. پژوهشها نشان میدهد کیفیت روابط اجتماعی (تعداد دوستان نزدیک و عمق ارتباط با آنها) پیشبینی کننده قویتری برای سلامت روان نسبت به کمیت روابط (تعداد فالوئر در شبکههای اجتماعی) است [۱۲].
اما شاید عمیقترین مانع، ترس از تنهایی با خودِ واقعی باشد. بسیاری از ما عادت کردهایم ذهنمان را با محرکهای بیرونی پر کنیم – گوشی، تلویزیون، کار اضافی، خریدهای بیهدف، خوردن بیموقع، حتی ورزش افراطی – تا مجبور نباشیم در سکوت بنشینیم و با آنچه درونمان میگذرد روبرو شویم. پژوهشی جالب در این زمینه نشان میدهد که بسیاری از افراد، تنهایی با خود را آنقدر ناراحتکننده مییابند که ترجیح میدهند به خودشان شوک الکتریکی بدهند [۱۳]. بله، درست خواندید: تنهایی با خود آنقدر برای بعضی انسانها دردناک است که به جای تحملش، درد فیزیکی را انتخاب میکنند. این ترس از خودِ واقعی، ریشه در چه چیزی دارد؟ احتمالاً در این باور پنهان که «اگر واقعاً خودم را بشناسم، از آنچه میبینم متنفر خواهم شد.» اما شواهد پژوهشی خلاف این را نشان میدهند: خودشناسی، حتی وقتی جنبههای ناخوشایند ما را آشکار میکند، در بلندمدت با رضایت از زندگی و شفقت به خود همبستگی مثبت دارد [۱۴].
تمرین محوری این زیرفصل: «روایت معکوس»
یک تصمیم مهم زندگیتان را انتخاب کنید – تصمیمی که حداقل سه سال از آن گذشته و نتیجهاش را به وضوح میبینید. مثلاً: ازدواج، جدایی، انتخاب رشته، تغییر شغل، مهاجرت، بچهدار شدن، ترک یک عادت.
حالا، یک سناریوی خیالی بسازید: فرض کنید الان پنج سال بعد از آن تصمیم است. شما نتیجه نهایی را میدانید (چه خوب، چه بد). از آن نقطه پایانی به عقب برگردید. روایت را به صورت معکوس بنویسید، از آخر به اول. مثلاً:
«الان (پنج سال بعد) میدانم که آن تصمیم به این نتیجه رسید: … . سه سال بعد از تصمیم، این اتفاق افتاد: … . یک سال بعد از تصمیم، این اتفاق افتاد: … . شش ماه بعد از تصمیم، این اتفاق افتاد: … . یک هفته بعد از تصمیم، این اتفاق افتاد: … . در روز تصمیم، دقیقاً چه فکری میکردم و چه حسی داشتم؟»
حالا، پس از نوشتن این روایت معکوس، از خود بپرسید:
۱. آیا اگر پنج سال پیش میدانستم به این نتیجه میرسم، باز هم همان تصمیم را میگرفتم؟ چرا یا چرا نه؟
۲. چه کسی در این روایت معکوس، نقش قهرمان را دارد؟ (یعنی کسی که تصمیمگیری را تحت تأثیر قرار داد – خودتان؟ دیگری؟ ترس؟ عشق؟ فشار اجتماعی؟)
۳. آیا در این روایت، «شما» در طول مسیر تغییر کردید یا همان ماندید؟ اگر تغییر کردید، دقیقاً در چه نقطهای؟
تمرین حسی:
نقاشی کردن یک احساس بدون استفاده از کلمات
این تمرین را در دو مرحله انجام دهید:
مرحله اول (نقاشی برای خود):
یک احساس مبهم و پیچیده را انتخاب کنید – مثلاً «احساس گیر افتادن بین دو نقشی که هر دو دوستشان دارم»، یا «احساسی که هنگام تماس تلفنی با مادرم دارم»، یا «آن حس عجیب بعد از یک جلسه کاری طولانی». روی یک کاغذ سفید، بدون استفاده از هیچ کلمه یا عدد یا شکل آدمیزاد، فقط با خطها، نقطهها، لکهها، رنگها، این احساس را نقاشی کنید. نه باید قشنگ باشد، نه باید معنا داشته باشد. فقط باید «حس» را منتقل کند. به خودتان ۵ دقیقه زمان بدهید.
مرحله دوم (نقاشی برای دیگری – خیالی):
حالا فرض کنید میخواهید همین حس را برای کسی که شما را نمیشناسد توضیح دهید، اما باز هم بدون کلمات. یک نقاشی دیگر بکشید، این بار طوری که یک غریبه بتواند حدس بزند شما چه حسی داشتهاید. (نیازی به نشان دادن به کسی نیست، فقط تصور کنید.)
حالا هر دو نقاشی را کنار هم بگذارید و نگاه کنید. سه کلمه بنویسید که نقاشی اول به ذهنتان میآورد. سه کلمه دیگر برای نقاشی دوم. حالا این شش کلمه را با سه کلمهای که همیشه برای توصیف خودتان استفاده میکردید (مثلاً «خونسرد»، «کمالگرا»، «نگران») مقایسه کنید. آیا کلماتی از نقاشیها در توصیفات همیشگی شما هست؟ اگر نه، یعنی آن احساسات را تا حالا اسمگذاری نکرده بودید. شاید وقتش رسیده.
برای آنهایی که عجله دارند:
تضاد نقشهای زندگی (مادر در خانه، مدیر در محل کار، دوست در جمع) طبیعی است و حتی سالم. اما وقتی این تضاد به حد بحران میرسد – یعنی دیگر نمیدانید کدام نقش «واقعی» است و مدام احساس میکنید در حال دروغ گفتن هستید – نشانه فقدان «هسته مرکزی ارزشها» است. راهحل کوتاهمدت (بدون نیاز به سالها درمان):
۱. سه ارزش غیرقابل مذاکره برای خود تعریف کنید. مثلاً: «صداقت»، «آرامش»، «یادگیری». اینها خط قرمزهای شما هستند؛ هیچ نقشی مجاز به زیر پا گذاشتن آنها نیست.
۲. هر روز یک بار، قبل از ورود به هر موقعیت نقشمحور (جلسه کاری، دورهمی خانوادگی، قرار دوستانه)، از خود بپرسید: «آیا این نقش با سه ارزش من همخوانی دارد؟ اگر نه، کدام قسمت از نقش را میتوانم تغییر دهم بدون اینکه نقش را رها کنم؟»
۳. هر شب، یک دقیقه به این فکر کنید: «امروز در کدام نقش، به خودِ واقعیام نزدیکتر بودم؟» از آن نقش یاد بگیرید، نه برای کپی کردن، بلکه برای درک این که «آن حس نزدیکی» از کجا میآمد.
برای عمیقشوندگان:
– کتاب: «تبدیل شدن به یک انسان» (On Becoming a Person) نوشتهٔ کارل راجرز، ترجمهٔ دکتر مهدی دبیری. انتشارات رشد.
– کتاب: «روانشناسی شخصیت از دیدگاه انسانگرایانه» نوشتهٔ محسن احمدی. انتشارات ساوالان.
– مقاله: رابطه کیفیت روابط اجتماعی با سلامت روان. زهرا کارگر، محمدحسین ضرغامی. نشریه روانشناسی بالینی، ۱۳۹۶. شمارهٔ ۱۵.
– مقاله: خودشناسی و شفقت به خود. الهه حیدری، مجید صفاری نیا. مجله روانشناسی مثبتنگر، ۱۳۹۸. شماره ۳.
سؤال باز این زیرفصل:
حالا تو بگو: اگر مجبور باشی یکی از نقشهایت را برای یک سال کامل کنار بگذاری (مثلاً دیگر «فرزند کسی» نباشی، یا «همکار» نباشی، یا «عضو گروه» نباشی)، کدام نقش را انتخاب میکنی و پس از حذف آن، چه چیزی از خودت باقی میماند؟ آیا آن چیز باقیمانده، تو را راضی میکند یا وحشتزده؟
