معنویت، به عنوان یکی از ابعاد بنیادین وجود انسان، ظرفیت بینظیری برای کاهش استرس و اضطراب دارد. اعمالی که ریشه در باورهای عمیق دارند، نه تنها جنبه تعبدی دارند، بلکه از منظر روانشناختی نیز تأثیرات عمیقی بر سلامت روان دارند. یکی از مهمترین این اعمال، نماز است. در متون کهن آمده است: «از صبر و نماز یاری جویید» [۱۳]. نماز با قطع ارتباط از دغدغههای روزمره، حرکات موزون، حضور در برابر منبع هستی و ایجاد نظم و تکرار، استرس را کاهش میدهد. این احساس که در برابر منبعی مهربان و قدرتمند ایستادهایم، امنیت روانی عمیقی ایجاد میکند [۱۴]. در روایات آمده که یکی از بزرگان در هنگام نماز، رنگ میباخت و میفرمود: «وقت نماز رسیده است، وقت امانتی که آسمانها و زمین از پذیرفتن آن سر باز زدند» [۱۵].
دومین عمل مؤثر، روزه است. روزه افزون بر جنبه عبادی، تمرینی برای خودکنترلی و مدیریت هیجانات است. روزهدار یاد میگیرد بر خواستههای خود مسلط شود و از واکنشهای آنی بپرهیزد. تأثیرات روانشناختی روزه شامل افزایش خودکنترلی (پرهیز از خوردن و آشامیدن برای ساعات طولانی، قدرت خودکنترلی را تقویت میکند [۱۶])، تسکین روح، همدلی با دیگران و پاکسازی جسم و روان است. در متون کهن آمده: «روزه بر شما نوشته شد، باشد که پرهیزگار شوید» [۱۷].
سومین عمل، زیارت اماکن مقدس است. زیارت ترکیبی از سفر، دعا، ارتباط با اولیای الهی و تجربه جمعی معنویت است. تأثیرات روانشناختی زیارت عبارتند از: خروج از فضای روزمره، ایجاد امید (ارتباط با اولیای الهی، امید را در دل زنده میکند [۱۸])، تجربه جمعی و فضای معنوی. افزون بر این، قرائت متون مقدس و دعاهای مأثور تأثیر عمیقی بر کاهش استرس دارند. در متون کهن آمده است: «ما آنچه را که برای مؤمنان شفا و رحمت است نازل کردیم» [۱۹]. پژوهشها نشان داده است که قرائت این متون، با تأثیر بر امواج مغزی، حالت آرامش عمیقی ایجاد میکند و سطح هورمون استرس را کاهش میدهد [۲۰].
برای بهرهمندی از تأثیرات معنویت، نماز را با حضور قلب بخوانید، از فرصت روزه برای تمرین خودکنترلی استفاده کنید، برنامه زیارت (حتی به صورت مجازی) داشته باشید و روزانه با تأمل در متون مقدس، آرامش را به مهمان قلب خود تبدیل کنید. معنویت نیاز اساسی انسان است؛ کسی که با منبع هستی ارتباط دارد، هرگز واقعاً تنها نیست و این احساس، قویترین سپر در برابر استرس است.
منابع
[۱۳] قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۵۳.
[۱۴] پورنعیمی، سعید. تأثیر نماز بر کاهش استرس. فصلنامه روانشناسی دین، شماره ۲۲، ۱۳۹۷، ص ۳۴.
[۱۵] کلینی، محمد بن یعقوب. اصول کافی. جلد ۳، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۷، ص ۲۶۴.
[۱۶] تاجری، محمدرضا. روزه و سلامت روان. تهران: انتشارات سروش، ۱۳۹۶، ص ۸۹.
[۱۷] قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۸۳.
[۱۸] مظاهری، علیرضا. تأثیر زیارت بر کاهش استرس. فصلنامه سلامت معنوی، شماره ۸، ۱۳۹۸، ص ۵۶.
[۱۹] قرآن کریم، سوره اسراء، آیه ۸۲.
[۲۰] نجفی، محمود. تأثیر قرآن بر کاهش استرس. مجله روانشناسی اسلامی، شماره ۱۲، ۱۳۹۷، ص ۷۸.
