زندگی امروزی با همه پیشرفتها، فشارهای روانی بیسابقهای به همراه آورده است. ترافیک، دغدغههای شغلی، نگرانیهای مالی و انتظارات اجتماعی، انسان را در معرض استرسی مزمن و فرساینده قرار دادهاند. برای مدیریت این وضعیت، نخست باید بدانیم استرس چیست و چگونه بر ما اثر میگذارد. استرس واکنش طبیعی بدن به شرایط تهدیدکننده یا فراتر از تواناییهای فرد است [۱]. این واکنش در اصل سازوکاری تکاملی برای بقا بوده است؛ اما در دنیای امروز، این واکنش که برای تهدیدات کوتاهمدت طراحی شده، اغلب به صورت مزمن فعال میماند و آسیب میزند.
استرس دو نوع اصلی دارد: استرس حاد و استرس مزمن. استرس حاد پاسخی فوری و کوتاهمدت است که میتواند مفید باشد و عملکرد را بهبود بخشد، مثلاً پیش از امتحان یا سخنرانی. اما استرس مزمن زمانی رخ میدهد که فرد برای مدت طولانی در معرض عوامل فشارزا قرار گیرد. این نوع استرس فرساینده و آسیبرسان است و میتواند به بیماریهای جسمی و روانی منجر شود [۲]. شناخت این تفاوت مهم است، زیرا بسیاری از ما استرس حاد را تجربه میکنیم اما آن را به موقع مدیریت نمیکنیم و به تدریج وارد مرحله مزمن میشویم.
استرس مزمن تقریباً بر تمام سیستمهای بدن تأثیر میگذارد. در سیستم قلب و عروق، خطر بیماریهای قلبی و سکته را افزایش میدهد. افرادی که استرس مزمن دارند، بیشتر در معرض حملات قلبی هستند [۳]. سیستم ایمنی تضعیف میشود و بدن در برابر عفونتها آسیبپذیر میگردد. دستگاه گوارش دچار مشکلاتی مانند زخم معده و سندرم روده تحریکپذیر میشود. عضلات و اسکلت دچار تنش شده و به سردردهای تنشی و کمردرد منجر میگردد. در نهایت، استرس مداوم ذخایر انرژی را تحلیل میبرد و خستگی دائمی ایجاد میکند.
تأثیر استرس بر روان گاه مخربتر از تأثیرات جسمانی آن است. استرس مزمن سطح پایه اضطراب را بالا میبرد و فرد را مدام در حالت آمادهباش نگه میدارد. بین استرس مزمن و افسردگی رابطهای دوسویه وجود دارد [۴]. استرس با تأثیر بر مرکز حافظه در مغز، توانایی یادآوری و تمرکز را مختل میکند. فردی که تحت استرس مزمن است، آستانه تحمل پایینی دارد و زودتر عصبانی میشود. همچنین استرس، چرخه طبیعی خواب را مختل کرده و باعث بیخوابی میشود. در متون کهن نیز به این حقیقت اشاره شده که انسان در رنج آفریده شده است [۵]؛ این یعنی زندگی با چالش همراه است و باید برای مواجهه با آن آماده بود. شناخت استرس و تأثیرات آن، گام اول مدیریت آن است. در یادداشت بعدی به راهبردهای عملی خواهیم پرداخت.
منابع
[۱] یوسفی، محمدتقی. روانشناسی استرس. تهران: انتشارات سمت، ۱۳۹۵، ص ۲۳.
[۲] پورنعیمی، سعید. تأثیر استرس بر بیماریهای قلبی. فصلنامه روانشناسی سلامت، شماره ۱۸، ۱۳۹۶، ص ۴۵.
[۳] همان، ص ۴۸.
[۴] تاجری، محمدرضا. اضطراب و استرس. تهران: انتشارات رشد، ۱۳۹۴، ص ۱۱۲.
[۵] قرآن کریم، سوره بلد، آیه ۴.
