پس از درک مکانیسم عادت، نوبت به تحلیل عادات فعلی میرسد. اما تحلیل عادات بدون شناخت نقاط قوت و ضعف شخصیتی، ناقص است. انسان در تقاطع «آنچه هست» و «آنچه میتواند باشد» زندگی میکند. این فاصله، فضایی بالقوه برای رشد است. نخستین گام در مسیر تغییر، شناخت دقیق خود است.
خودشناسی؛ گام نخست برای تغییر عادات
قوتهای انسانی، ویژگیهای ریشهداری هستند که باعث میشوند احساس انرژی کنیم. تمرکز بر قوتها میتواند ما را به سطوح عالی برساند [۵]. شناسایی قوتها نیازمند نظارت بر لحظاتی است که احساس شوق و جریان را تجربه میکنیم. پرسش کلیدی این است: در چه کارهایی احساس میکنم خالق هستم، نه مصرفکننده؟
در کنار قوتها، ضعفها نیز بخشی از شخصیت ما هستند. رویکرد پخته، مدیریت و تکمیل ضعفهاست، نه نابودی آنها [۶]. شناخت ضعفها به ما امکان میدهد نقاط آسیبپذیر خود را بشناسیم. اما تحلیل ضعفها نباید به خودسرزنشگری منجر شود. پذیرش مسئولیت، راهگشاست.
تخمین زده میشود ۴۰ تا ۵۰ درصد رفتارهای روزانه ما نتیجه عادات هستند [۷]. برای تغییر عادت، باید بر نشانهها و پاداشها کار کرد. مثلاً عادت به چک کردن مداوم گوشی ممکن است نشانهاش احساس تنهایی و پاداشش دریافت دوپامین لحظهای باشد. در نگاه معنوی، عادت پلی است بین اراده آگاهانه و عمل ناخودآگاه. وقتی عادتی مثبت شکل میگیرد، انجام آن انرژی تولید میکند. از منظر روانشناسی مثبت، عادات مثبت باعث افزایش تابآوری میشوند. فردی که عادت به تفکر مثبت دارد، بحران را فرصتی برای رشد میبیند [۸]. عادات منفی نیز اغلب با نیازهای برآورده نشده مرتبط هستند. در تحلیل عادات منفی، باید از برچسبزدن به خود پرهیز کرد. گفتن «من تنبلم» یک هویت میسازد، اما «گاهی رفتار تنبلی نشان میدهم» یک مشکل رفتاری قابل تغییر را توصیف میکند.
منابع
[۵] سیلگمن، مارتین. روانشناسی مثبت. ترجمه علیاکبر سیف. تهران: دوران، ۱۳۹۵، ص ۱۵۶.
[۶] پورافکاری، ناصر. خودشناسی در اسلام. قم: دارالحدیث، ۱۳۹۷، ص ۶۷.
[۷] دوهیگ، چارلز. قدرت عادت. ترجمه مهناز مینایی. تهران: نشر آریانا، ۱۳۹۴، ص ۷۸.
[۸] رضایی، علی و همکاران. تابآوری و سلامت روان. تهران: دانشگاه تهران، ۱۳۹۹، ص ۱۱۲.
[۹] کلیر، جیمز. عادتهای اتمی. ترجمه سعید صفائیان. تهران: نشر نوین، ۱۳۹۸، ص ۸۹.
