آیا لذت همان خوشی است؟

۱. آغاز سخن: دو جرقه، یک آتش

آهنگرِ پیری را تصور کنید که تمامِ عمر، پشتِ سندان، آتش می‌افروزد و آهن می‌کوبد. یک روز، شاگردش از او می‌پرسد: «استاد، فرقِ آتش و جرقه چیست؟» آهنگر لبخندی می‌زند، پتک را برمی‌دارد و یک ضربه‌ی محکم به آهنِ داغ می‌زند. جرقه‌ها، پراکنده می‌شوند و پس از یک چشم‌به‌هم‌زدن، خاموش می‌شوند. سپس به آتشدان اشاره می‌کند و می‌گوید: «جرقه، آنی است و می‌میرد. اما آتش، اگر به‌خوبی نگهداری شود، تمامِ شب، می‌تابد و گرمی می‌دهد.»

لذت و خوشی، مانندِ جرقه و آتش‌اند. لذت، آنی است، زودگذر است، و در پاسخ به یک «تحریک» یا «کسب» پدید می‌آید. اما خوشی، حالتی پایدار است که از «بودن» و «شدنِ» عمیقِ ما سرچشمه می‌گیرد. لذت، در «داشتنِ» لحظه‌ای معنا دارد؛ خوشی، در «بودنِ» پایدار.

بسیاری از ما، «لذت» و «خوشی» را به جایِ هم به کار می‌بریم. وقتی غذایی خوشمزه می‌خوریم، می‌گوییم «خوشحالم». وقتی به هدفی می‌رسیم، می‌گوییم «خوشحالم». وقتی با دوستِ قدیمی ملاقات می‌کنیم، می‌گوییم «خوشحالم». اما آیا همه‌ی اینها، واقعاً «خوشی» هستند، یا بیشتر «لذت» هستند؟

تفاوتِ این دو، در سه محورِ اصلی قابلِ شناسایی است:

۱. زمان (لذت، آنی است؛ خوشی، پایدار):

لذت، یک «حالتِ موقتی» است که با از بین‌رفتنِ محرک، از بین می‌رود. خوشی، یک «حالتِ پایدار» است که فراتر از محرک‌هایِ بیرونی دوام می‌آورد. لذت، مانندِ جرقه‌ای است که می‌زند و می‌میرد. خوشی، مانندِ آتشی است که اگر به‌خوبی نگهداری شود، تمامِ شب، می‌تابد.

۲. منبع (لذت، از «داشتن» است؛ خوشی، از «بودن»):

لذت، معمولاً از «داشتنِ چیزی» ناشی می‌شود: داشتنِ غذا، داشتنِ پول، داشتنِ تأیید، داشتنِ موفقیت. خوشی، اما از «بودنِ» عمیق‌تر سرچشمه می‌گیرد: بودن در مسیرِ معنا، بودن در ارتباط با دیگران، بودن در حالِ رشد، بودن در نسبت با خدا. لذت، به «خارج» وابسته است؛ خوشی، به «درونِ» ما گره خورده است.

۳. عمق (لذت، سطحی است؛ خوشی، عمیق):

لذت، یک «برانگیختگیِ حسی» یا «عاطفیِ سطحی» است. خوشی، یک «کیفیتِ وجودیِ عمیق» است که از «معنا» و «ارتباط» و «رشد» سرچشمه می‌گیرد. لذت، در «حسِ خوبِ حال» معنا دارد. خوشی، در «خوب بودنِ کلِّ زندگی».

۴. وابستگی (لذت، به محرکِ بیرونی؛ خوشی، به جهتِ درونی):

لذت، به «عواملِ بیرونی» وابسته است. وقتی غذا هست، لذت هست. وقتی پول هست، لذت هست. وقتی تأیید هست، لذت هست. اما خوشی، به «درونِ» ما وابسته است: به نگاهِ ما، به جهتِ ما، به معنایِ ما، و به نسبتِ ما با خدا. کسی که «درونِ» خود را سامان داده است، حتی در سختی‌ها، «خوش» است. و کسی که درونش پریشان است، حتی در وفورِ لذت‌ها، «ناخوش» است.

۵. پایداری (لذت، کاهش‌یابنده با تکرار؛ خوشی، افزایش‌یابنده با رشد):

لذت، با تکرار، کاهش می‌یابد (سازگاریِ لذت‌جویانه). خوشی، با رشد، افزایش می‌یابد. هر چه بیشتر در مسیرِ معنا و فضیلت حرکت کنیم، خوشیِ ما عمیق‌تر می‌شود. به‌همین دلیل، خوشی، «ضدِّ مصرف» است. مصرف، لذتِ ناپایدار می‌دهد؛ رشد، خوشیِ پایدار.

2. گفت‌وگو با دیدگاه‌ها: لذت و خوشی در روان‌شناسی، فلسفه

الف) روان‌شناسی: تمایزِ «لذت‌گرا» و «شکوفاگرا»

روان‌شناسی، این تفاوت را در دو پارادایمِ اصلی، به‌خوبی نشان داده است:

روان‌شناسیِ لذت‌گرا:

 این پارادایم (با پیشگامیِ اد داینر) «خوشی» را به‌عنوانِ «ترازِ مثبتِ عواطف منهای عواطفِ منفی» تعریف می‌کند. در این نگاه، خوشی، چیزی جز «مجموعِ لذت‌هایِ روزمره» نیست. هرچه لذت بیشتر، خوشی بیشتر. این نگاه، اگرچه ساده و قابلِ اندازه‌گیری است، نمی‌تواند توضیح دهد که چرا انسان‌هایی که لذت‌هایِ زیادی دارند، گاه از زندگی «ناخوش» هستند.

روان‌شناسیِ شکوفاگرا:

 این پارادایم (با پیشگامیِ سلیگمن و ریف) «خوشی» را به «شکوفایی» پیوند می‌زند. در این نگاه، خوشی، یعنی «کارکردِ بهینه» و «زیستن در مسیرِ فضیلت و معنا». مارتین سلیگمن در مدلِ PERMA، خوشی را ترکیبی از پنج مؤلفه می‌داند که تنها یکی از آنها «احساسِ مثبت» (لذت) است. چهار مؤلفه‌ی دیگر—درگیری، روابط، معنا، و دستاورد—همگی به «خوشیِ عمیق» نزدیک‌ترند تا به «لذتِ سطحی».

پژوهش‌هایِ بومایستر (معنا در برابرِ شادی):

پژوهش‌هایِ «روی بومایستر» نشان داده است که «معنا» و «شادیِ آنی» (لذت) گاه در تضاد قرار می‌گیرند. بومایستر در پژوهشِ خود، چهار تفاوتِ اساسی میانِ «زندگیِ شاد» و «زندگیِ معنادار» شناسایی کرده است:

(۱) معنا، به «هویتِ منسجم» گره خورده است، در حالی که شادیِ آنی، به «هویتِ پراکنده» وابسته است.

(۲) معنا، به «ارزش‌هایِ فراتر از خود» وابسته است، در حالی که شادیِ آنی، به «ارضایِ نیازهایِ خود» محدود می‌شود.

(۳) معنا، با «چالش و استرس» همراه است، در حالی که شادیِ آنی، با «راحتی و آسایش» همراه است.

(۴) معنا، در «گذشته و آینده» ریشه دارد، در حالی که شادیِ آنی، به «حال» و «رضایتِ لحظه‌ای» محدود می‌شود. این یعنی «خوشی» (که با معنا گره خورده) از «لذت» (که با شادیِ آنی گره خورده) مهم‌تر و عمیق‌تر است. خوشی، یک «پروژه‌ی وجودیِ بلندمدت» است، نه یک «حالتِ آنی».

ب) فلسفه: لذت، سایه‌ی خوشی است

فلسفه، این تفاوت را از دو زاویه‌ی اصلی بررسی کرده است:

ارسطو و «خوشی به‌عنوانِ شکوفایی»:

ارسطو، خوشیِ واقعی را «یودایمونیا» (شکوفاییِ انسانی) می‌داند—نه «لذت». او معتقد است که لذت، «سایه‌ای» است که در پیِ فعالیتِ خوب و کامل پدیدار می‌شود. اگر انسان، فضیلت‌مندانه عمل کند و استعدادهایِ خود را به‌کار گیرد، لذت، خودبه‌خود، به دنبالِ آن می‌آید. اما اگر لذت، خودش هدف باشد، انسان از «خوشیِ واقعی» غافل می‌شود. به‌قولِ ارسطو: «لذت، خودش هدف نیست؛ همراهِ فعالیتِ خوب و کامل است.» پس «خوشی» (شکوفایی) با «لذت» تفاوت دارد؛ لذت، سایه‌ی خوشی است، نه خودِ خوشی.

اپیکور و «لذتِ پایدار»:

اپیکور، اگرچه لذت را هدف می‌داند، اما «لذت» را به «آرامشِ خاطر»  و «دوری از درد»  تعریف می‌کند—نه به «لذتِ آنی». او معتقد است که «خوشیِ واقعی»، در «لذتِ پایدار» است، نه در «لذتِ پراکنده». و این «لذتِ پایدار»، با «خردمندی» و «ساده‌زیستی» به دست می‌آید. در این نگاه، «خوشی» همان «لذتِ پایدار» است، اما «لذت» (به‌معنایِ آنی و مصرفی) با «خوشی» تفاوت دارد.

نکته‌ی مشترکِ فلسفی:

در هر دو نگاه، «خوشی» از «لذتِ صرف» عمیق‌تر و پایدارتر است. خوشی، یا به «شکوفایی» گره می‌خورد (ارسطو) یا به «آرامشِ پایدار» (اپیکور). اما در هر دو، «لذتِ آنی» به‌تنهایی نمی‌تواند «خوشی» را تأمین کند.

3. تأمل: چرا لذت را با خوشی اشتباه می‌گیریم؟

پس از مرورِ این دیدگاه‌ها، به یک تأملِ بنیادین می‌رسیم:

چرا ما، لذت را با خوشی اشتباه می‌گیریم؟

چرا با وجودِ اینکه لذت و خوشی، تفاوت‌هایِ اساسی دارند، ما آنها را به جایِ هم به کار می‌بریم و زندگیِ خود را بر اساسِ این اشتباه می‌سازیم؟

دلیلِ اول: لذت، «قابل‌دسترستر» است:

لذت، زودتر و راحت‌تر به دست می‌آید. یک تکه‌شکلات، یک فیلمِ کوتاه، یا یک خریدِ آنی، فوراً لذت می‌دهد. اما خوشی، نیازمندِ «زمان»، «تلاش»، و «تحمّلِ سختی» است. خوشی، از «رشدِ عمیق» و «معنایِ پایدار» ناشی می‌شود—که هر دو، دیرتر به ثمر می‌نشینند. انسانِ امروز، که در «شتابِ اجتماعی» (رزا) گرفتار شده است، به دنبالِ «لذتِ سریع» می‌رود و از «خوشیِ تدریجی» غافل می‌ماند.

دلیلِ دوم: لذت، «قابل‌اندازه‌گیری» است:

لذت، با «عدد» و «کمیت» قابلِ اندازه‌گیری است. چند ثانیه لذت بردی؟ چند بار خندیدی؟ چند بار خرید کردی؟ اما خوشی، یک «کیفیت» است که با عدد سنجیده نمی‌شود. خوشی، «کیفیتِ زیستن» است—و کیفیت، با کمیت، قابلِ سنجش نیست. جامعه‌ی مصرفی، ما را به «اعداد» عادت داده است و به‌همین دلیل، ما «لذتِ قابلِ شمارش» را با «خوشیِ غیرقابلِ اندازه‌گیری» اشتباه می‌گیریم.

دلیلِ سوم: لذت، «وابسته به خارج» است؛ خوشی، «وابسته به درون»:

لذت، به «عواملِ بیرونی» وابسته است. وقتی غذا هست، لذت هست. وقتی پول هست، لذت هست. وقتی تأیید هست، لذت هست. اما خوشی، به «درونِ» ما وابسته است: به نگاهِ ما، به جهتِ ما، به معنایِ ما، و به نسبتِ ما با خدا. انسانِ مدرن، به «خارج» عادت کرده است و از «درون» غافل شده است. به‌همین دلیل، او لذت را با خوشی اشتباه می‌گیرد.

دلیلِ چهارم: «شتابِ اجتماعی» (هارتموت رزا):

جامعه‌ی مدرن، ما را به «سرعت» و «آنیت» عادت داده است. ما می‌خواهیم «همین الان» لذت ببریم. اما خوشی، مانندِ درختی است که نیاز به «زمان» دارد تا ریشه بدواند و میوه دهد. شتاب، دشمنِ خوشی است، چون خوشی را به «لذتِ فوری» تقلیل می‌دهد و از «عمقِ تدریجی» آن غافل می‌ماند. رزا نشان داده است که «شتابِ اجتماعی»، انسان را از «خوشیِ اصیل» دور می‌کند و او را به «لذتِ لحظه‌ای» معتاد می‌سازد.

نتیجه‌ی این تأمل:

اشتباهِ لذت و خوشی، بزرگ‌ترین خطایِ انسانِ مدرن است. او تمامِ عمر را صرفِ «لذت» می‌کند، اما هرگز به «خوشی» نمی‌رسد—چون خوشی، در جایی است که او به دنبالش نمی‌گردد. و این، ما را به ایده‌ی مرکزیِ این زیرفصل می‌رساند.

4. ایده‌ی مرکزی: خوشی، «لذتی» است که «جهت» دارد و «پایدار» است

پس از این گفت‌وگو و تأمل، به ایده‌ی مرکزیِ این زیرفصل می‌رسیم. بیایید این بار، لذت و خوشی را در استعاره‌ای که در سراسرِ کتاب با ما همراه بوده است، ببینیم:

اگر زندگی، باغ است، لذت، «قطره‌هایِ شبنم» است که هر صبح، بر برگ‌ها می‌نشیند و با تابشِ خورشید، تبخیر می‌شود. اما خوشی، «چشمه‌ای» است که از دلِ زمین می‌جوشد و تمامِ باغ را سیراب می‌کند. شبنم، زیباست، اما ناپایدار. چشمه، پنهان است، اما همیشه جاری. باغبانِ دانا، به دنبالِ شبنم نمی‌دود؛ به دنبالِ چشمه می‌گردد تا ریشه‌هایِ درخت را سیراب کند.

این استعاره، سه ویژگیِ اساسیِ خوشی (و تفاوتِ آن با لذت) را نشان می‌دهد:

۱. خوشی، «جهت‌دار» است؛ لذت، «بی‌جهت»:

 لذت، در پاسخ به «محرک» پدیدار می‌شود و پس از آن، محو می‌شود. خوشی، اما یک «جهتِ وجودی» است. خوشی، یعنی «حرکت به سویِ غایت». کسی که در مسیرِ معنا حرکت می‌کند، «خوش» است—حتی اگر در لحظه، لذتِ چندانی نداشته باشد. خوشی، یعنی «جهت‌داشتنِ زندگی».

۲. خوشی، «پایدار» است؛ لذت، «ناپایدار»:

لذت، با تکرار، کاهش می‌یابد (سازگاریِ لذت‌جویانه). خوشی، با رشد، افزایش می‌یابد. هر چه بیشتر در مسیرِ معنا و فضیلت حرکت کنیم، خوشیِ ما عمیق‌تر می‌شود. به‌همین دلیل، خوشی، «ضدِّ مصرف» است. مصرف، لذتِ ناپایدار می‌دهد؛ رشد، خوشیِ پایدار.

۳. خوشی، از «داخل» می‌جوشد؛ لذت، از «خارج» می‌آید:

لذت، وابسته به «عواملِ بیرونی» است (غذا، پول، تأیید). خوشی، اما از «درونِِ ما» سرچشمه می‌گیرد—از «نگاهِ ما»، «جهتِ ما»، «معنایِ ما»، و «نسبتِ ما با خدا». کسی که «درونِ» خود را سامان داده است، حتی در سختی‌ها، «خوش» است. و کسی که درونش پریشان است، حتی در وفورِ لذت‌ها، «ناخوش» است.

نکته‌ی کلیدیِ این ایده: خوشی، «لذتی» است که «جهت» دارد (به سویِ معنا و فضیلت)، «منبع» دارد (از درونِ ما می‌جوشد)، و «پایدار» است (با رشد، افزایش می‌یابد). لذتِ بی‌جهت، ناپایدار، و وابسته به خارج، هرگز به خوشی نمی‌انجامد. و این، دقیقاً همان اشتباهی است که انسانِ مدرن مرتکب شده است.

5. برای عمیق‌شوندگان

پرسش‌های عمیق‌تر:

۱. آیا ممکن است کسی «لذتِ زیادی» داشته باشد، اما «خوشیِ کمی»؟ (مثلِ فردی که ثروتمند است، اما افسرده). و آیا ممکن است کسی «لذتِ کمی» داشته باشد، اما «خوشیِ زیادی»؟

۲. نسبتِ «خوشی» با «معنا» چیست؟ آیا خوشی، بدونِ معنا ممکن است؟ اگر بله، آیا آن خوشی، «پایدار» خواهد بود؟

۳. آیا «خوشیِ پایدار»، یک «هدفِ دست‌یافتنی» است، یا یک «افقِ همیشگی» که هرگز به تمامی نمی‌رسیم؟ به‌عبارتِ دیگر، آیا می‌توان به «خوشیِ کامل» رسید، یا خوشی، همیشه «ناقص» است و ما در مسیرِ آن هستیم؟

۴. اگر خوشی، از «درون» می‌جوشد، آیا «عواملِ بیرونی» (مثلِ پول، سلامت، و روابط) نقشی در خوشی ندارند؟ یا اینکه خوشی، حاصلِ «تعاملِ درون و بیرون» است؟

5. 5. چگونه می‌توان از «لذتِ پراکنده» به «خوشیِ پایدار» رسید؟

برای مطالعه بیشتر

– سلیگمن، مارتین. «شکوفایی: بینشی نوین درباره‌ی خوشبختی و به‌زیستی». ترجمه‌ی مهدی قراچهداغی. انتشاراتِ رشد.

– ارسطو. «اخلاقِ نیکوماخوس». ترجمه‌ی محمدحسن لطفی. نشرِ طرحِ نو. کتابِ اول و دهم.

– فرانکل، ویکتور. «انسان در جست‌وجویِ معنا». ترجمه‌ی نهضت صالحیان. انتشاراتِ درسا.

– غزالی، ابوحامد محمد. «احیاء علوم الدین». (بخشِ «رِضا» و «توکل» و «لذتِ معرفت»)

– طباطبایی، سید محمدحسین. «تفسیرِ المیزان». (ذیلِ آیه‌ی ۹۷ سوره‌ی نحل، درباره‌ی «حیاتِ طیّبه»)

– فروم، اریک. «داشتن یا بودن». ترجمه‌ی اکبر تبریزی. نشرِ بهجت.

– رزا، هارتموت. «شتاب و بی‌گانگی در زندگیِ مدرن». ترجمه‌ی مهدی عباس‌زاده. نشرِ نی.