چرا انسان احساس خلأ می‌کند؟

چرا گاهی هیچ‌چیز کم نیست، اما چیزی کم است؟

نقل‌قول: «خلأ یعنی جایی که زندگی ادامه دارد، اما حضور انسان در آن کمرنگ شده است.»

۱.  مردی که همه‌چیز داشت، اما چیزی کم بود

مردی چهل‌ساله، پشتِ میزِ شام نشسته است. خانه‌ای خوب، ماشینی نو، درآمدی کافی، دو فرزندِ سالم، و همسری که دوستش دارد. از هر نظر که نگاه کنی، زندگیِ او، زندگیِ موفقی است. اما یک شب، در سکوتِ اتاق، از همسرش می‌پرسد: «فکر می‌کنی اگه فردا دیگه بیدار نشم، چی واقعاً تغییر می‌کنه؟»

همسرش، نگران می‌شود. می‌گوید: «چرا این حرفو می زنی؟مگه چیزی کم داری؟»

مرد مکث می‌کند. به همه‌ی داشته‌هایش نگاه می‌کند. و بعد، آرام می‌گوید: «نه… چیزی کم ندارم. اما انگار چیزی در زندگیم، دیگه جریان نداره.»

این مرد، خودکشی نمی‌خواهد. افسرده نیست. غمگین هم نیست. فقط یک احساسِ عجیب دارد: احساسی که انگار زندگی، از درون، خالی شده است. همه‌چیز سرِ جایِ خودش است، اما خودِ «زندگی»، جایی در میانِ این همه‌چیز، گم شده است.

۲. خلأ چیست، پوچی چیست، و چه چیزی نیست؟

پیش از هر چیز، باید بدانیم «احساسِ خلأ» با مفاهیمِ مشابه، تفاوت دارد.

خلأ، افسردگی نیست. افسردگی، یک اختلالِ بالینی است که با علائمی مثلِ بی‌خوابی، کاهشِ اشتها، و فقدانِ انرژی همراه است. اما احساسِ خلأ، می‌تواند در انسانِ کاملاً سالم هم وجود داشته باشد.

خلأ، غم نیست. غم، یک احساسِ مشخص با یک دلیلِ مشخص است؛ کسی را از دست داده‌ایم، شکست خورده‌ایم، یا به آرزویی نرسیده‌ایم. اما خلأ، بدونِ دلیلِ مشخصی سر می‌رسد.

خلأ، خستگی نیست. خستگی، جسمی یا روانی است و با استراحت برطرف می‌شود. اما خلأ، با استراحت پر نمی‌شود.

خلأ، تنهایی نیست. تنهایی، یعنی نبودِ دیگران. اما خلأ، می‌تواند در میانِ جمع هم وجود داشته باشد.

خلأ، بی‌حوصلگی نیست. بی‌حوصلگی، یک حالتِ موقتی است؛ خلأ، یک حالتِ وجودی.

خلأ، پوچی نیست. پوچی، داوریِ انسان درباره‌ی بی‌معنا بودنِ جهان است؛ اما خلأ، تجربه‌ی انسان از گم‌کردنِ نسبتِ خود با زندگی است. ممکن است کسی جهان را بی‌معنا بداند اما احساسِ خلأ نکند—مثلِ یک رواقیِ آرام. و ممکن است کسی به معنایِ زندگی باور داشته باشد اما به دلیلِ گسستنِ نسبت‌هایش، احساسِ خلأ کند—مثلِ همان مردِ چهل‌ساله‌ی داستانِ ما که به زندگی ایمان داشت، اما از آن فاصله گرفته بود.

پس خلأ چیست؟ ویکتور فرانکل، این وضعیت را «خلأ وجودی» می‌نامد؛ وضعیتی که در آن انسان نه الزاماً رنج می‌برد و نه الزاماً بیمار است، بلکه جهتِ زندگی را گم کرده است. در این کتاب، احساسِ خلأ را چنین تعریف می‌کنیم: تجربه‌ی گم‌شدنِ نسبتِ انسان با زندگی. خلأ، یعنی اینکه زندگی ادامه دارد، اما حضورِ انسان در آن کمرنگ شده است. یعنی همه‌چیز سرِ جایِ خودش است، اما خودِ انسان، از زندگی فاصله گرفته است.

۳. گفت‌وگو با دیدگاه‌ها | هرکس از زاویه‌ای

بیایید یک مناظره‌ی دیگر ترتیب دهیم. این بار، روان‌پزشک، روان‌شناس، جامعه‌شناس و فیلسوف، درباره‌ی احساسِ خلأ سخن می‌گویند.

روان‌پزشک می‌گوید: «احساسِ خلأ، معمولاً نشانه‌ی یک اختلالِ روانی است. افسردگی، اضطراب، یا اختلالاتِ شخصیت، می‌توانند این احساس را ایجاد کنند. درمانِ آن، دارو و روان‌درمانی است.»

روان‌شناس پاسخ می‌دهد: «همه‌ی احساسِ خلأها، بیماری نیستند. گاهی خلأ، نشانه‌ی نیازهایِ برآورده‌نشده است. نیاز به تعلق، نیاز به رشد، یا نیاز به معنا. اگر این نیازها برآورده نشوند، احساسِ خلأ سر می‌رسد.»

جامعه‌شناس واردِ بحث می‌شود: «احساسِ خلأ، محصولِ ازهم‌گسیختگیِ اجتماعی است. وقتی پیوندهایِ اجتماعی ضعیف می‌شوند، وقتی سنت‌ها رنگ می‌بازند، و وقتی انسان‌ها از یکدیگر فاصله می‌گیرند، خلأ سر می‌رسد.»

فیلسوف آرام می‌گوید: «همه‌ی شما به عواملِ زمینه‌ای اشاره می‌کنید. اما خلأ، در نهایت، یک «بحرانِ معنا» است. انسان، وقتی نمی‌داند برای چه زندگی می‌کند، احساسِ خلأ می‌کند. این، یک مسئله‌ی وجودی است، نه فقط روانی یا اجتماعی.»

و مناظره همچنان ادامه دارد… هر کدام از این دیدگاه‌ها، بخشی از حقیقت را می‌گویند. اما به‌گمانِ من، چیزی که همه‌ی آنها از آن غافل‌اند، این است که خلأ، اغلب محصولِ گسستِ نسبت‌هایِ بنیادینِ انسان است. و این، ما را به بخشِ بعدی راهنمایی می‌کند.

۴. سه روایت از یک گسست | چرا انسان احساس خلأ می‌کند؟

انسان معمولاً وقتی احساس خلأ می‌کند که یکی از سه اتفاق در زندگی‌اش رخ داده باشد. این سه روایت، هر کدام، به نوعی با گسستِ نسبت‌هایِ پنج‌گانه مرتبط هستند.

روایت اول: وقتی هدف، جای معنا را می‌گیرد

انسان، موجودی هدف‌گراست. اما گاهی، هدف‌ها، جایِ معنا را می‌گیرند. ما به هدف‌هایِ کوچک و بزرگ—قبولی، ارتقا، ثروت، شهرت—می‌رسیم، اما بعد از رسیدن، احساس می‌کنیم که «این همه بود؟» هدف، یک نقطه‌ی عبور است؛ معنا، یک جهتِ کلی. وقتی فقط به هدف‌ها فکر می‌کنیم و از معنا غافل می‌شویم، پس از رسیدن به هر هدف، خلأ سر می‌رسد. استادِ فلسفه‌ی فصلِ کیفیت زندگی، دقیقاً در همین وضعیت بود: به هدفِ بازنشستگی رسیده بود، اما معنا را گم کرده بود.

روایت دوم: وقتی وسیله، جای هدف را می‌گیرد

ما رفاه را هدف گرفتیم، در حالی که رفاه وسیله بود. وقتی وسیله، تبدیل به هدف می‌شود، خودِ زندگی فراموش می‌شود. پول، ماشین، خانه، و مقام، همه وسیله‌اند برای زندگیِ بهتر. اما وقتی خودِ آنها را هدف می‌کنیم، بعد از به‌دست‌آوردنشان، باز هم احساسِ پوچی می‌کنیم. مدیرِ بانک در فصلِ کیفیت زندگی، دقیقاً در همین وضعیت بود: همه‌ی وسیله‌ها را داشت، اما هدف را گم کرده بود.

روایت سوم: وقتی سرعت، جای حضور را می‌گیرد

زندگیِ مدرن، آن‌قدر سریع شده که فرصتِ «حضور» را از ما گرفته است. ما در حالِ دویدن هستیم، اما نمی‌دانیم به کجا. ما در حالِ انجام‌دادن هستیم، اما نمی‌دانیم برای چه. سرعت، جایِ عمق را گرفته است. و وقتی عمق نباشد، خلأ سر می‌رسد. پزشکِ فوق‌تخصصِ فصلِ کیفیت زندگی، دقیقاً در همین وضعیت بود: آنقدر درگیرِ درمانِ دیگران بود که فرصتِ درمانِ خود را از دست داده بود.

اما این سه روایت، در حقیقت، صورت‌هایِ مختلفِ یک مسئله‌اند: گسستِ نسبت‌هایِ بنیادینِ انسان با زندگی. در روایتِ اول، نسبت با ارزش‌ها گسسته شده است. در روایتِ دوم، نسبت با ارزش‌ها و زمان، هر دو آسیب دیده‌اند. در روایتِ سوم، نسبت با زمان، از تعادل خارج شده است. و این، ما را به مدلِ پنج‌نسبتی می‌رساند.

۵. بازگشت به مدل پنج‌نسبتی | خلأ، ازهم‌گسیختگیِ نسبت‌هاست

حالا، وقتِ آن است که مدلِ پنج‌نسبتیِ خود را بر رویِ احساسِ خلأ، آزمایش کنیم. خلأ، یعنی تجربه‌ی ازهم‌گسیختگیِ هماهنگیِ نسبت‌هایِ زندگی. وقتی یکی از این پنج نسبت، از تعادل خارج می‌شود، خلأ سر می‌رسد. و گاهی، بیش از یک نسبت، درگیر می‌شود.

نسبت با خود: وقتی انسان با خودش در صلح نیست—با بدنِ خود در جنگ است، یا با ذهنِ خود در ستیز—احساسِ خلأ می‌کند. او ممکن است همه‌چیز داشته باشد، اما با خودش بیگانه باشد. این خلأ، از «نبودِ رابطه با خود» می‌آید، نه از «نبودِ امکانات». بیگانگی از خود، یکی از عمیق‌ترین شکل‌هایِ خلأ است.

نسبت با دیگران: وقتی روابطِ انسان، سطحی و بی‌عمق می‌شود، وقتی در میانِ جمع تنهاست، احساسِ خلأ می‌کند. او ممکن است هزاران فالوئر داشته باشد، اما هیچ دوستِ واقعی‌ای نداشته باشد. این خلأ، از «نبودِ ارتباطِ عمیق» می‌آید، نه از «نبودِ جمع». تنهایی در میانِ جمع، شکلی از گسستِ نسبت با دیگران است.

نسبت با جهان: وقتی انسان با طبیعت، با کار، یا با فرهنگِ خود، ارتباطی احساس نمی‌کند، احساسِ خلأ می‌کند. او ممکن است در بهترینِ شهرها زندگی کند، اما از جهانِ پیرامونِ خود، بیگانه باشد. این خلأ، از «نبودِ تعلق به جهان» می‌آید، نه از «نبودِ مکانِ بهتر». احساسِ بیگانگی با محیط، یکی از نشانه‌هایِ گسستِ این نسبت است.

نسبت با زمان: وقتی انسان همیشه در عجله است، وقتی هرگز در لحظه حضور ندارد، احساسِ خلأ می‌کند. او ممکن است پولِ کافی داشته باشد، اما زمانِ کافی نداشته باشد. این خلأ، از «نبودِ حضور» می‌آید، نه از «نبودِ پول». نداشتنِ زمان برای زیستن، شکلی از گسستِ نسبت با زمان است.

نسبت با ارزش‌ها: وقتی انسان نمی‌داند برای چه زندگی می‌کند، وقتی هدف و جهتی ندارد، احساسِ خلأ می‌کند. او ممکن است همه‌چیز داشته باشد، اما دلیلِ زندگی کردن نداشته باشد. این خلأ، از «نبودِ معنا» می‌آید، نه از «نبودِ رفاه». بی‌جهتی، عمیق‌ترین شکلِ گسستِ نسبت با ارزش‌هاست.

خلأ، یعنی هماهنگی از بین رفته است. یعنی یکی از این نسبت‌ها—یا چندتایِ آنها—از تعادل خارج شده است. و وقتی یک نسبت، از تعادل خارج می‌شود، کلِ زندگی، رنگِ خود را از دست می‌دهد.

۶. یک اشتباه بزرگ

بزرگ‌ترین اشتباهِ ما در مواجهه با خلأ، این است که فکر می‌کنیم چیزی کم داریم، پس باید چیزی اضافه کنیم. ما فکر می‌کنیم اگر پولِ بیشتری داشته باشیم، اگر سفرِ بیشتری برویم، اگر کالایِ بیشتری بخریم، خلأ پر می‌شود. اما خلأ، از «نداشتن» نمی‌آید؛ از «گسستِ نسبت» می‌آید. پر کردنِ خلأ با مصرف، مانندِ پر کردنِ یک چاه با برف است. هر چه بیشتر می‌ریزیم، باز هم خالی می‌ماند.

مشکل، این نیست که چیزی کم داریم. مشکل، این است که چیزی از تعادل خارج شده است. راهِ حل، «اضافه‌کردن» نیست؛ «تنظیمِ نسبت‌ها»ست. خلأ، با خریدِ بیشتر پر نمی‌شود؛ با بازگرداندنِ هماهنگی، پر می‌شود. و بازگرداندنِ هماهنگی، یعنی بازگرداندنِ نسبت‌هایِ گمشده: نسبت با خود، نسبت با دیگران، نسبت با جهان، نسبت با زمان، و نسبت با ارزش‌ها.

۷.  برای عمیق‌شوندگان

پرسش‌های عمیق‌تر:

۱. آیا احساسِ خلأ، یک پدیده‌ی مدرن است یا همیشه در تاریخِ بشر وجود داشته است؟ تفاوتِ خلأ در جوامعِ سنتی و مدرن چیست؟

۲. آیا خلأ، همیشه منفی است؟ آیا ممکن است خلأ، زمینه‌ای برای رشد و تحول باشد؟ (مثلِ تجربه‌ی «شبِ تاریکِ روح» در سنتِ عرفانی)

۳. نسبتِ «خلأ» و «آزادی» چیست؟ آیا آزادیِ بیشتر، خلأ را بیشتر می‌کند یا کمتر؟

۴. آیا خلأ، با «سوگ» (Grief) تفاوت دارد؟ اگر کسی عزیزی را از دست داده، احساسِ خلأ می‌کند؛ اما آیا خلأِ وجودی، همین است؟

۵. آیا می‌توان خلأ را «مدیریت» کرد؟ یا باید آن را پذیرفت و با آن زندگی کرد؟

برای مطالعه بیشتر

فرانکل، ویکتور. انسان در جستجوی معنا. ترجمه‌ی نهضت‌الله صالحی. انتشارات دانشگاه تهران. صص ۶۰-۸۰.

سارتر، ژان‌پل. هستی و نیستی. ترجمه‌ی محسن حکیمی. انتشارات هرمس. صص ۴۰-۶۰.

دورکیم، امیل. خودکشی. ترجمه‌ی نادر سالارزاده. انتشارات دانشگاه تهران. صص ۵۰-۷۰.