شاید برای شما هم پیش آمده باشد که در میان شلوغی روزمره، ناگهان از خود بپرسید: «من واقعاً که هستم؟ فقط مجموعای از احساسات و واکنشها؟ یا چیزی فراتر از این هیجانات گذرا؟»
پاسخ دادن به این پرسش، نیازمند سفری درونی است؛ سفری که از خودآگاهی آغاز میشود و تا هوش عاطفی معنوی ادامه مییابد. اما بیایید قدم به قدم پیش برویم.
سفری از شناخت احساسات تا کشف حقیقت وجود
خودآگاهی؛ نخستین گام
خودآگاهی، در سادهترین تعریف، توانایی درک آگاهانه حالتهای درونی ماست؛ عواطف، انگیزهها، نقاط قوت و ضعفها [۱]. بدون این آگاهی، مدیریت هیجانات غیرممکن خواهد بود. اما آیا خودآگاهی به همین جا ختم میشود؟
معرفت نفس؛ عمقبخشی به خودشناسی
در نگاهی عمیقتر، خودشناسی صرفاً مشاهده وضعیت روحی فعلی نیست. معرفت نفس، تلاشی است برای درک «هویت اصیل» یا همان فطرت، و جایگاه وجودی انسان در نظام هستی [۲]. این شناخت، پاسخ به این پرسش بنیادین است: «من چه نسبتی با حقیقت مطلق دارم؟» نه صرفاً «الان چه احساسی دارم؟» [۳]. به همین دلیل، خودآگاهی در این دیدگاه از یک مهارت ابزاری به یک «سیر وجودی» تبدیل میشود.
هوش عاطفی؛ مدیریت هوشمندانه هیجانات
اما خودآگاهی به تنهایی کافی نیست. آنچه ما را قادر میسازد در برابر هیجانات واکنشی مناسب نشان دهیم، هوش عاطفی است. هوش عاطفی پنج مؤلفه اصلی دارد: خودآگاهی، خودتنظیمی، انگیزش، همدلی و مهارتهای اجتماعی [۴]. نکته کلیدی این است که انگیزش مبتنی بر ارزشهای بنیادین و معنوی، در برابر ناملایمات بیرونی بسیار مقاومتر از انگیزشهای زودگذر است [۶].
هوش عاطفی معنوی (SEI)؛ چرا و برای چه هدفی؟
تلفیق خودآگاهی معنوی و هوش عاطفی، مفهوم «هوش عاطفی معنوی» را پدید میآورد. SEI توانایی استفاده از منابع درونی و معنوی برای درک، مدیریت و هدایت هیجانات در پرتو یک نظام ارزشی منسجم است. اگر هوش عاطفی معمولی به ما میگوید «چگونه» هیجانات خود را مدیریت کنیم تا موفق باشیم، SEI به ما میگوید «چرا» و «برای چه هدفی» این مدیریت را انجام دهیم تا زندگیای معنادار داشته باشیم [۷].
تفاوت بنیادین با مدلهای صرفاً روانشناختی
در مدلهای رایج، خودآگاهی معمولاً به مشاهده هیجانات محدود میشود، اما در معرفت نفس به کشف فطرت و هدف غایی میانجامد. یکی از تفاوتهای کلیدی در مفهوم «مراقبه» است. مراقبه در روانشناسی (ذهنآگاهی) بیشتر بر کاهش استرس از طریق تمرکز بر تنفس یا لحظه حال تأکید دارد. اما در بستر معنویت اسلامی، مراقبه به معنای «حضور قلب» و آگاهی مستمر از محضر خداوند است. این حضور، خودآگاهی را از حالت یک ناظر صِرف به حالت «تحت نظارت دائم» تبدیل میکند [۱۰].
منابع
[۱] احمدی، سیدعلی. مبانی روانشناختی خودشناسی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۹۸، ص ۴۵.
[۲] طباطبایی، سید محمدحسین. تفسیر المیزان. جلد ۱، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴، ص ۱۱۵.
[۳] جوادی آملی، عبدالله. خودشناسی. قم: بنیاد معارف اسلامی، ۱۳۸۵، ص ۳۵.
[۴] سلیمی، محمد. روانشناسی مثبت: رویکردی نو. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۹۵، ص ۷۸.
[۶] شفیعیفر، محمد. اخلاص به عنوان موتور محرکه انگیزش متعالی. فصلنامه مطالعات معنوی و اخلاق کاربردی، سال پنجم، شماره ۱، ۱۴۰۱، ص ۲۳.
[۷] کریمی، رضا. هوش عاطفی معنوی: چارچوب نظری و کاربردهای بالینی. مجله روانشناسی سلامت ایرانیان، جلد ۳، شماره ۲، ۱۳۹۷، ص ۴۵.
[۱۰] محمدی، یاسر. کرامت انسانی و همدلی. فصلنامه مطالعات فقه و حقوق، دوره ۱۵، شماره ۲، ۱۴۰۲، ص ۱۱۲.
