شاید برای تو هم پیش آمده باشد. همان دوست صمیمی که قبلاً هر موضوع کوچکی را با او در میان میگذاشتی، حالا تبدیل شده به آدمی که یک سوال سادهات، جوابی تند و تیز و پر از کنایه دارد. چند روز پیش با هم دعوایتان شده، حالا هر دو سکوت کردهاید و هیچکس جرأت نمیکند اولین قدم را بردارد. ته دلت میدانی که هر دو حق دارید، اما نمیدانی چطور میشود از این سکوتِ سنگین عبور کرد. یا شاید در محل کار، همکارت لج کرده که چرا نظر تو در جلسه پذیرفته شده و حالا با لجبازیهای زیرپوستی، فضای کار را برایت سخت کرده است. راستش را بخواهی، این اختلافات جزو اجتنابناپذیر زندگی اجتماعی هستند. اما سوال اینجاست: چرا بعضی از این دعواها به عمیقتر شدن رابطه کمک میکنند و بعضی دیگر ریشههای دوستی چندساله را یک شبه میخشکانند؟
تعارض را میشود از روی لبخند یا اخمش شناخت
خیلی وقتها فکر میکنیم هر اختلافی خطرناک است. اما واقعیت این است که تعارض به خودیخود نه خوب است نه بد؛ مهم این است که با آن چه جوری برخورد کنیم. در ادبیات روانشناسی مدیریت، تعارضات را به دو دستهی سازنده و مخرب تقسیم میکنند. آنهایی که سازنده هستند، مثل یک جرقهی کوچک، باعث میشوند ایدههای تازه به ذهنمان برسد، عملکردمان بهتر شود و حتی رابطهمان را یک پله بالاتر ببریم. اما تعارضات مخرب، مثل آتش زیر خاکستر، آرامآرام اعتماد را میخورند و تنشهایی به جا میگذارند که التیامشان سخت است. یک وقتهایی سخت است تشخیص بدهیم کجای این مسیر ایستادهایم. مثلاً آن وقتی که سر یک پروژهی کاری، نظرت با نظر دوستت فرق میکند: اگر هر دو با احترام حرف بزنید و به دنبال یک راهحل بهتر بگردید، این تعارض دارد به نفعتان تمام میشود. اما اگر از همان چند دقیقهی اول، داد و بیداد شروع شود و تهمتها رد و بدل شود، دیگر تعارض از حالت سازنده خارج شده است.
چهار قدم ساده برای خروج از بنبست
حالا که فهمیدیم همهی تعارضها لزوماً بد نیستند، سوال بعدی این است که دقیقاً در بزنگاه دعوا چه کار کنیم؟ قدم اول: بدون قضاوت، فقط ببین که اصلاً دعوا سر چیست. قدم دوم: با تمام وجود سعی کن بفهمی طرف مقابلت چه حسی دارد. یعنی یک نفس عمیق بکش و واقعاً به جای او بایستی. قدم سوم: یک راهحلی پیدا کنید که هر دوی تان را راضی کند؛ یعنی نه تو ببازی نه من. و قدم چهارم: آن راهحل را امتحان کنید و یک هفته بعد ببینید که آیا واقعاً جواب داده یا باید یک کم تغییرش دهید. سخت است، میدانم. در لحظهی عصبانیت، معمولیترین کاری که میکنیم این است که کاسهی صبرمان لبریز میشود و هر چه در دل داریم، بدون فیلتر بیرون میریزیم. اما اگر یک بار هم که شده این چهار قدم را انجام دهیم، میبینیم که معجزه میکند.
هنر شنیدن، حلال بسیاری از مشکلات
یکی از مهمترین ابزارهایی که در هنگام دعوا میتوانیم از آن استفاده کنیم، «گوش دادن فعال» است. شاید اسمش ساده به نظر برسد، اما در عمل خیلی سخت است. «گوش دادن فعال» یعنی موقع حرف زدن طرف مقابل، به جای اینکه در ذهنت مشغول چیدن جوابهای تند و تیز برایش باشی، واقعاً تمرکز کنی روی حرفهایش. فقط به صدایش گوش نده. به حالات چهرهاش، به لحن صدایش، حتی به سکوتهایش توجه کن. یادم میآید یک بار وسط یک بحث کاری، خیلی عصبانی بودم. اما طرف مقابلم سکوت کرد و گفت: «الان تو عصبانی هستی. بیا یک نفس عمیق بکش و بعد به من بگو دقیقاً چه چیزی ناراحتت کرده.» آن لحظه حس کردم کسی مرا میفهمد. و وقتی کسی احساس کند که صدایش واقعاً شنیده شده، تنش فروکش میکند و جایش را به گفتگویی باز میدهد که در آن میشود حرف زد. تمرین کن. دفعهی بعد که کسی حرف میزند، لپتاپ و گوشی را کنار بگذار و فقط به او نگاه کن. متوجه تفاوت میشوی.
به جای انگشت اتهام، از زبان «من» استفاده کن
یک تکنیک دیگر که خیلی بهمان کمک کرده، استفاده از «جملات من» است. این سبک بیان احساسات با جملات من، بخشی از سبک ارتباطی غیرتهاجمی است. خیلی از دعواها از همان ابتدا خراب میشوند، چون ما جمله را با «تو» شروع میکنیم: «تو همیشه دیر میکنی»، «تو هیچوقت به فکر من نیستی». همین یک کلمه، طرف مقابل را روی سکوهای دفاعی میبرد و دیگر حرف شنیدن ندارد. اما اگر به جایش یاد بگیری بگویی: «من وقتی دیر میکنی، واقعاً نگران میشوم و دلم میخواهد زودتر ببینمت»، قضیه خیلی فرق میکند. این جملات، حالت اتهامی ندارند؛ دارند احساس واقعی تو را توصیف میکنند. خیلی وقتها ما در هنگام عصبانیت، شخصیت طرف مقابل را نشانه میگیریم: «تو آدم بیمسئولیتی هستی». اما اگر به جای این کار، روی خود مشکل تمرکز کنیم و از جملاتِ «من» استفاده کنیم، هم حرفمان را زدهایم و هم به طرف مقابلمان توهین نکردهایم. این سادهترین راهی است که نه تنها مشکل را حل میکند، بلکه رابطه را هم خراب نمیکند.
راهی که در آن هیچکس بازنده نیست
آخرین و شاید مهمترین نکته، این است که طوری چانه بزنی که هیچکس بازنده نباشد. در تئوریهای مدیریت تعارض، به این میگویند «راهحل برد-برد». در مسائل مختلف زندگی مخصوصاً در روابط نزدیک مثل خانواده، دوستی و ازدواج، سبکهای مختلفی برای حل تعارض وجود دارد. بعضی از آدمها یک رابطهی باخت-برد را انتخاب میکنند: یعنی من ببازم و تو ببری، تا دعوا تمام شود. بعضی دیگر میشوند باخت-باخت: هر دو خراب میشود. تقریباً هیچکدام از این روشها در بلندمدت جواب نمیدهد. بهترین گزینه، روشی است که در آن به دنبال یک نقطهی مشترک میگردید. مثلاً تو میخواهی پنجره باز باشد، او میخواهد کولر روشن کند. به جای اینکه یکی از شما همیشه عذاب بکشد، یک راهحل پیدا کنید که هر دو را کمی راضی کند؛ مثلاً پنجره را نیمه باز بگذارید و کولر را روی درجهی ملایم. این وسط، هیچکس کاملاً به خواستهاش نمیرسد اما هیچکس هم حس نمیکند زیر پایش زدند. و همین باعث میشود رابطه در درازمدت سلامت بماند.
