کتاب چرا از زندگی لذت نمی‌بریم؟ چه چیزی نیست؟

«نقطه‌ی شروعِ درست، پرسشِ درست است، نه پاسخِ زودهنگام.» هانس-گئورگ گادامر

۱. از کتاب‌های خودیاری تا نظریه‌های انتزاعی

این روزها، هر وقت حرف از «زندگی خوب» یا «خوشبختی» می‌شود، آدم معمولاً با دو نوع کتاب مواجه می‌شود. یک نوع، کتاب‌های زردِ خودیاری است که با جلدهای شاد و عنوان‌های پرادعا، قول می‌دهند در ده قدم شما را به خوشبختی برسانند. نوع دیگر، کتاب‌های دانشگاهیِ سنگین است که آنقدر اصطلاحاتِ تخصصی و ارجاعاتِ پیچیده دارند که خواننده‌ی معمولی بعد از ده صفحه، کتاب را می‌بندد و می‌گذارد کنار.

کتابی که پیش رو دارید، نه شبیه به آن یکی است و نه شبیه به این یکی. از اولش بگویم که این کتاب چه چیزی نیست تا خیالِ خواننده راحت باشد که با چه جنسِ نوشته‌ای روبرو است. گاهی روشن کردنِ «نیست‌ها»، خودش بهترین راه برای فهمِ «هست» است.

۲. چهار تصورِ اشتباه

اجازه دهید چهار تصورِ اشتباه را درباره‌ی این کتاب، یک‌یک کنار بگذاریم. بعضی از این تصورها، از عنوانِ کتاب برمی‌آید. بعضی دیگر، از فضایِ عمومیِ بحث‌هایِ خوشبختی و سعادت در جامعه‌ی ما.

این کتاب، کتابِ خودیاری نیست

اولین و رایج‌ترین تصورِ اشتباه این است که کتابِ خودیاری یا است. یعنی کسی آن را نوشته تا به شما یاد بدهد که چطور شادتر، راضی‌تر، یا موفق‌تر باشید. نه، این کتاب چنین کاری نمی‌کند. کتاب‌های خودیاری معمولاً یک نسخه دارند؛ می‌گویند اگر این کار را بکنی، نتیجه‌ات می‌شود. اگر قدردان باشی، خوشبخت می‌شوی. اگر مدیتیشن کنی، آرام می‌شوی. اگر شبکه‌های اجتماعی را کنار بگذاری، لذت می‌بری.

این توصیه‌ها، هرچند ممکن است کمکی کنند، اما با عمقِ بحرانِ انسانِ امروز هم‌خوانی ندارند. کسی که احساسِ خلأیِ وجودی دارد، با سه تا توصیه، مسئله‌اش حل نمی‌شود. ریشه‌هایِ این بحران، به ساختارِ زندگیِ مدرن، به نحوه‌ی کارِ ذهنِ ما، به انتظاراتی که از زندگی داریم، و به معنایی که برای زندگی قائل هستیم برمی‌گردد. اینها را با یک نسخه‌ی ساده نمی‌توان درست کرد. کارِ این کتاب، صورتبندیِ مسئله است، نه تجویزِ راه‌حل.

این کتاب، کتابِ تبلیغِ دین نیست

تصورِ اشتباهِ دوم این است که کتاب می‌خواهد دین را تبلیغ کند. شاید عنوانِ کتاب و این همه صحبت از معنا و خلأ، بعضی را به این گمان بیندازد که نویسنده می‌خواهد بگوید «راهِ نجات، بازگشت به دین است». خیر. این کتاب، یک کتابِ دینی نیست. نه از منبر می‌آید و نه به قصدِ اثباتِ یک دینِ خاص نوشته شده است.

نگاهِ این کتاب به دین و معنویت، نگاهِ پژوهشی است، نه تبلیغی. در فصلِ هشتم، مفصل درباره‌ی معنویت و تجربه‌ی دینی صحبت خواهیم کرد، اما از زاویه‌ی مطالعاتِ انسانی، نه از زاویه‌ی متکلمان یا مبلغان. می‌خواهیم ببینیم که انسانِ امروز، چرا به سمتِ معنویت گرایش پیدا کرده است؟ آیا این یک نیازِ انسانی است یا یک سنتِ تاریخی؟ اما هیچ‌کجایِ کتاب، به خواننده نمی‌گوییم که «باید به دین برگردی». این‌کار را به خودِ خواننده می‌سپاریم.

این کتاب، کتابِ نقدِ غرب نیست

تصورِ اشتباهِ سوم، که در فضایِ فکریِ ما بسیار رایج است، این است که هر کسی از بحرانِ انسانِ امروز حرف می‌زند، دارد غرب را نقد می‌کند. گویی غرب، منشأِ همه‌ی مشکلات است و راهِ حل، بازگشت به شرقِ اصیل است. این کتاب، نه از آن جنسِ نوشته‌هاست و نه چنین ادعایی دارد.

بحرانِ بی‌لذتی و احساسِ خلأ، یک پدیده‌ی جهانی است. در غرب هم هست، در شرق هم هست. در جوامعِ سکولار هم هست، در جوامعِ دینی هم هست. این بحران، به‌سادگی با «غرب‌ستیزی» حل نمی‌شود. از طرف دیگر، علوم انسانیِ غربی، با همه‌ی محدودیت‌هایش، ابزارهایِ مهمی برای فهمِ این بحران در اختیار ما گذاشته است. نادیده گرفتنِ این دستاوردها، به‌معنایِ عقب‌ماندگیِ علمی است.

این کتاب، نقدِ غرب نیست. اما از سوی دیگر، غرب‌زدگیِ بی‌نقد هم نیست. می‌خواهد دستاوردهایِ علوم انسانیِ غربی را با دقت بررسی کند، نقاطِ قوت و ضعفش را نشان دهد، و بعد بپرسد که برای ادامه‌ی مسیر، آیا باید به منابعِ دیگری هم سر بزنیم؟ این نگاهِ متوازن، با نقدِ غربِ یک‌سویه تفاوتِ اساسی دارد.

این کتاب، کتابِ اثباتِ نظریه‌ی شخصی نیست

تصورِ اشتباهِ چهارم اینکه نویسنده، یک نظریه‌ی شخصی دارد و می‌خواهد آن را به خوردِ خواننده بدهد. نه. من به‌عنوانِ نویسنده، نظریه‌ی خاصی برای فروش ندارم. نه یک ایدئولوژی دارم که بخواهم تبلیغش کنم، نه یک راهِ حلِ جادویی که کشف کرده باشم.

کاری که این کتاب می‌کند، جمع‌آوریِ مهم‌ترین یافته‌هایِ علوم انسانیِ معاصر درباره‌ی «زندگیِ مطلوب» است، در کنار هم قرار دادنِ آنها، نشان دادنِ نقاطِ قوت و ضعفشان، و در نهایت، طرحِ پرسش‌هایی که هنوز بی‌پاسخ مانده‌اند. اگر هم در انتها، اشاره‌ای به منابعِ اسلامی می‌شود، نه برای اثباتِ یک نظریه، بلکه برای نشان دادنِ مسیری است که شاید در جلدهایِ بعدیِ این پژوهش، قابلِ پیگیری باشد.

۳. علوم انسانی امروز چه می‌گویند؟

در ادبیاتِ پژوهشیِ معاصر، بحث از «هویتِ کتاب» و «آنچه کتاب نیست»، خودش به یک حوزه‌ی مطالعاتی تبدیل شده است. نظریه‌پردازانی مثل ژرار ژنت در «فرامتن‌شناسی» نشان داده‌اند که آنچه در ابتدایِ کتاب می‌آید – از عنوان و مقدمه گرفته تا توضیحاتِ پشتِ جلد – نقشی اساسی در شکل‌گیریِ انتظاراتِ خواننده دارد. این بخش‌ها، «قراردادِ خوانش» را تعیین می‌کنند؛ یعنی به خواننده می‌گویند که با چه جنسِ نوشته‌ای طرف است و چه انتظاری از آن داشته باشد.

از منظرِ جامعه‌شناسیِ کتابخوانی، یکی از دلایلِ ناامیدیِ مخاطبان از کتاب‌هایِ حوزه‌ی خوشبختی و سعادت، عدمِ تطابقِ میانِ «انتظار» و «آنچه کتاب ارائه می‌دهد» است. مخاطب، یک نسخه می‌خواهد، اما کتاب، یک تحلیلِ نظریِ پیچیده ارائه می‌دهد. یا برعکس، مخاطب، یک بحثِ عمیقِ فلسفی انتظار دارد، اما کتاب، یک مجموعه‌توصیه‌هایِ س ساده ارائه می‌کند. این کتاب می‌خواهد از همان ابتدا، قراردادِ خوانش را شفاف کند تا مخاطب بداند دقیقاً با چه چیزی روبرو است.

روان‌شناسیِ شناختی هم نشان داده که «انتظارِ نادرست»، خودش یکی از عواملِ نارضایتی است. وقتی کسی از یک کتاب انتظارِ پاسخِ قطعی دارد، اما کتاب به جای پاسخ، پرسشِ تازه تولید می‌کند، احتمالاً احساسِ ناامیدی می‌کند. به همین دلیل، ما در همین ابتدا روشن می‌کنیم که این کتاب، قرار نیست پاسخِ قطعی بدهد. قرار است ما را در مسیرِ پرسش‌گریِ درست قرار دهد.

 ۴. نقد و گفت‌وگو

حالا که گفتیم این کتاب چه چیزی نیست، شاید این سؤال پیش بیاید که «پس این کتاب چیست؟» پاسخِ مختصر: این کتاب، مانیفستِ مسئله است. یعنی بیانیه‌ای است برای بازگرداندنِ یک پرسشِ فراموش‌شده به مرکزِ توجه.

اما چرا باید چنین کتابی نوشته شود؟ مگر پرسش از «زندگیِ خوب» فراموش شده است؟ در فضایِ عمومی، بله، تا حدِ زیادی فراموش شده است. ما بیشتر درباره‌ی «موفقیت» حرف می‌زنیم تا «زندگیِ خوب». بیشتر درباره‌ی «پول» حرف می‌زنیم تا «معنا». بیشتر درباره‌ی «لذتِ آنی» حرف می‌زنیم تا «رضایتِ پایدار». انگار پرسش‌هایِ بنیادین، در هیاهویِ زندگیِ روزمره گم شده‌اند.

و دقیقاً به همین دلیل، این کتاب لازم است. نه برای اینکه جواب بدهد، بلکه برای اینکه دوباره پرسش را زنده کند. برای اینکه به ما یادآوری کند که «لذت» و «خوشبختی» و «سعادت» یک چیز نیستند. برای اینکه نشان دهد احساسِ خلأیی که بسیاری از ما تجربه می‌کنیم، یک نقصِ شخصی نیست؛ یک مسئله‌ی تاریخی است.

نکته‌ی مهم دیگر اینکه، «مسئله‌محوری» در پژوهش‌هایِ علمی، یک روشِ معتبر است که بر خلافِ «نظریه‌محوری»، اجازه می‌دهد پرسش، تعیین‌کننده‌ی مسیر باشد، نه یک نظریه‌ی از پیش‌ساخته. در این روش، محقق با یک مسئله‌ی عینی مواجه می‌شود و سعی می‌کند ابعادِ مختلفِ آن را با کمکِ ابزارهایِ مختلفِ علمی بررسی کند، بدونِ اینکه از ابتدا یک پاسخ را در ذهن داشته باشد. این کتاب، دقیقاً بر اساسِ همین روش نوشته شده است.

۵. جمع‌بندی موقت

تا اینجا، شاید بشود گفت که این کتاب، تلاشی است برای باز کردنِ فضایی تازه در میانِ دو ژانرِ غالبِ ادبیاتِ خوشبختی: از یک سو، کتاب‌هایِ خودیاریِ سطحی، و از سوی دیگر، کتاب‌هایِ دانشگاهیِ خشک و غیرقابلِ دسترس.

این کتاب می‌خواهد مسئله را جدی بگیرد، اما نه به روشِ نظریه‌پردازیِ صرف. می‌خواهد از علوم انسانی کمک بگیرد، اما نه به روشِ دانشنامه‌ای. می‌خواهد به دین و معنویت هم نگاه کند، اما نه به روشِ تبلیغی. و در نهایت، نمی‌خواهد پاسخِ نهایی بدهد، چون معتقد است که برای رسیدن به پاسخِ نهایی، هنوز راهِ درازی در پیش است.

برای عمیق‌شوندگان

1. چرا کتاب‌هایِ خودیاری، با وجودِ سطحی‌بودن، این‌قدر مخاطب دارند؟ این استقبالِ گسترده، چه چیزی را درباره‌ی وضعیتِ انسانِ امروز نشان می‌دهد؟
2.  آیا نقدِ غرب، الزاماً به معنایِ روی‌گردانی از علوم انسانیِ غربی است؟ یا می‌توان نقد کرد و هم‌زمان، از دستاوردهایش بهره برد؟
3.  مرزِ میانِ «تبلیغِ دین» و «مطالعه‌ی علمیِ دین» کجاست؟ آیا ممکن است یک پژوهشگر، بدونِ قصدِ تبلیغ، به نتایجی برسد که به نفعِ دین باشد؟ چگونه می‌توان از این سوءتفاهم جلوگیری کرد؟
4.  آیا یک کتاب، می‌تواند صرفاً «مسئله‌یاب» باشد و از ارائه‌ی راه‌حل پرهیز کند؟ یا هر صورتبندیِ مسئله‌ای، خودش حاویِ جهت‌گیریِ عملیِ خاصی است؟