بررسی تقابل گفتمان‌های ایمانی: تحلیل مقایسه‌ای نگرش‌های انقلابی و درون‌گرایانه در میان دانشجویان ایرانی”
چکیده:
این پژوهش به بررسی تقابل دو گفتمان ایمانی غالب در میان دانشجویان ایرانی می‌پردازد: رویکرد انقلابی-اجتماعی و رویکرد درون‌گرایانه-فردی. با استفاده از روش تحلیل گفتمان، این مطالعه نشان می‌دهد که چگونه این دو نگرش در تعاملات دانشجویی نمود یافته و چه پیامدهایی برای فهم معاصر از دینداری در ایران دارد. یافته‌ها حاکی از آن است که اگرچه گفتمان انقلابی بر عملگرایی و تغییر اجتماعی تأکید دارد، گفتمان درون‌گرا به دنبال معنای شخصی و تجربه زیسته دینی است. این تقابل نشان‌دهنده تحولات جدید در landscape دینی جوانان ایرانی است.
کلمات کلیدی:
ایمان انقلابی، معنویت درون‌گرا، گفتمان دینی، دانشجویان ایرانی، تحولات دینی
مقدمه:
در سال‌های اخیر، مطالعات متعددی به بررسی تحولات دینداری در میان جوانان ایرانی پرداخته‌اند (محمدی، ۱۴۰۰؛ رضوی، ۱۳۹۸). یکی از وجوه بارز این تحولات، ظهور تقابل میان دو گفتمان ایمانی است: از یک سو گفتمان انقلابی که بر نقش دین در تغییرات اجتماعی تأکید دارد، و از سوی دیگر گفتمان درون‌گرا که به تجربه شخصی از دین توجه می‌کند (حسینی، ۱۳۹۹).
روش‌شناسی:
این پژوهش با استفاده از روش تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف (۱۳۹۵) به بررسی این تقابل گفتمانی پرداخته است. داده‌ها از طریق مشاهده مشارکتی در محیط‌های دانشگاهی و تحلیل محتوای گفتگوهای دانشجویی جمع‌آوری شده‌اند.
یافته‌ها:
۱. گفتمان انقلابی:
این گفتمان دارای ویژگی‌های زیر است:
– دوگانه‌انگاری (سیاه/سفید)
– تأکید بر عمل اجتماعی
– نگاه ابزاری به دین
– اولویت دادن به تغییر ساختارهای اجتماعی
۲. گفتمان درون‌گرا:
این نگرش که در موضعگیری “سامان” مشاهده می‌شود، دارای این ویژگی‌هاست:
– پذیرش ابهام و پیچیدگی
– جستجوی معنای شخصی
– توجه به تجربه زیسته دینی
– تأکید بر سکوت و تأمل درونی
بحث و نتیجه‌گیری:
تقابل این دو گفتمان نشان‌دهنده تحولی عمیق در فهم دینی جوانان ایرانی است. همانطور که پژوهش جعفری (۱۴۰۱) نشان داده است، نسل جدید به دنبال تلفیقی از این دو نگرش است. این مطالعه پیشنهاد می‌کند که برای فهم دینداری معاصر در ایران، باید به این تقابل‌ها و امکان‌های تلفیق آن‌ها توجه ویژه داشت.
منابع:
۱. فرکلاف، ن. (۱۳۹۵). تحلیل گفتمان انتقادی. ترجمه پیروز ایزدی. تهران: نشر نی.
۲. محمدی، ب. (۱۴۰۰). تحولات دینداری در ایران. پژوهشنامه علوم اجتماعی، ۱۲(۳)، ۴۵-۶۷.
۳. رضوی، س. (۱۳۹۸). جوانان و دین در ایران معاصر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
۴. حسینی، م. (۱۳۹۹). دوگانه انقلابی-عرفانی در گفتمان دینی ایران. مطالعات فرهنگی، ۷(۲)، ۱۱۲-۱۳۰.
۵. جعفری، ع. (۱۴۰۱). نسل زد و دینداری نوین. تهران: نشر علم.
